کدام رشته به چه شغلی و چه درآمدی می‌رسد؟

«این رشته درآمدش چقدره؟» احتمالاً بعد از «چه رتبه‌ای می‌خواد؟» پرتکرارترین سؤال انتخاب رشته است. و تقریباً همیشه با یک جملهٔ کلی جواب داده می‌شود: «بازار کارش خوبه» یا «الان دیگه اشباع شده».

این جواب‌ها به درد تصمیم‌گیری نمی‌خورند، چون عدد ندارند و منبع ندارند.

ما برای هر ۱۷۶ رشتهٔ این سایت، مسیرهای شغلی واقعی‌اش را نوشتیم و به هر مسیر، میانهٔ حقوق همان گروه شغلی را از گزارش رسمی حقوق و دستمزد وصل کردیم. این مقاله خلاصهٔ چیزی است که از دل آن داده بیرون آمد؛ خودِ داده را می‌توانی در صفحهٔ درآمد مشاغل و رشته‌ها رشته‌به‌رشته ببینی.

اول عدد کلی: میانهٔ شروع کار در سه گروه

عددی که پایین می‌بینی «میانهٔ حقوق در شروع کار» است — یعنی سطح تازه‌کار، نه سطح مدیر. برای هر رشته، میانهٔ «شروع کار» همهٔ مسیرهای شغلی‌اش را گرفته‌ایم و بعد میانهٔ رشته‌های آن گروه را:

فاصلهٔ بین سه گروه حدود ۱۲ میلیون است. عدد کمی نیست، ولی همان‌طور که در بخش بعد می‌بینی، اصلاً بزرگ‌ترین فاصلهٔ این داده نیست.

مهم‌ترین یافته: فاصلهٔ داخل یک رشته از فاصلهٔ بین رشته‌ها بیشتر است

به آمار نگاه کن. مسیرهای شغلی‌اش این‌ها هستند:

یک رشته، و فاصله‌ای از ۲۶ تا ۱۴۲ میلیون. یعنی ۱۱۶ میلیون تفاوت داخل یک رشته، در حالی که فاصلهٔ میانهٔ ریاضی و انسانی ۱۲ میلیون است.

این الگو در بیشتر رشته‌ها تکرار می‌شود: فیزیک، مهندسی مالی و علم داده هم بازه‌ای تا سقف ۱۴۲ دارند و اقتصاد تا ۱۲۸ — در حالی که کف همه‌شان نزدیک ۲۶ است.

نتیجه‌ای که باید از این گرفت: رشته در بهترین حالت دری را باز می‌کند؛ چیزی که درآمدت را می‌سازد شغلی است که پشت آن در انتخاب می‌کنی. کسی که آمار خوانده و تحلیلگر داده شده با کسی که آمار خوانده و مدرس شده، دو زندگی مالی کاملاً متفاوت دارند.

بالاترین شروعِ کار در هر گروه

تجربی

ریاضی

انسانی

اگر این جدول‌ها غافلگیرت کرد، طبیعی است. زمین‌شناسی و مهندسی معدن بالاتر از خیلی از رشته‌های «معروف» نشسته‌اند — چون کار میدانی در معدن و نفت مزد بالایی دارد و داوطلب کمی سراغش می‌رود.

دو جنس کاملاً متفاوتِ عدد در این جدول‌ها

این مهم‌ترین چیزی است که باید دربارهٔ این داده بدانی، وگرنه برداشتت غلط می‌شود. عددهای این صفحه از دو منبع متفاوت می‌آیند و یک چیز را نمی‌گویند:

۱) مسیرهای کارمندی — از نظرسنجی سراسری حقوق و دستمزد. این عدد حقوق ثابت است: چیزی که آخر ماه به حسابت می‌ریزد.

۲) مسیرهای خویش‌فرما — پزشک با مطب، دندان‌پزشک با کلینیک، وکیل، سردفتر، داروخانه‌دار، روان‌شناس بالینی با پروانه. این‌ها در هیچ نظرسنجی حقوق نیستند، چون اصلاً حقوق‌بگیر نیستند. عددشان از تعرفه‌های رسمی و گزارش‌های صنفی آمده و سود کسب‌وکار است نه حقوق.

تفاوت این دو جدی است. سود کسب‌وکار یعنی: اجارهٔ مطب، منشی، تجهیزات و مالیات از آن کم شده، ولی در عوض نه بیمهٔ کارفرما دارد، نه حقوق ثابت ماهانه، نه سنوات. سال اول یک مطب تازه‌تأسیس معمولاً بسیار زیر کف بازه است، چون هنوز مراجع ندارد.

سه چیزی که واقعاً عدد را جابه‌جا می‌کند

۱. سطح ارشدیت — بزرگ‌ترین عامل

در تقریباً همهٔ گروه‌های شغلی، فاصلهٔ «تازه‌کار» تا «مدیر» بیش از دو برابر است. نردبان مالی و حسابداری نمونهٔ خوبی است: کارمند ۳۰، کارشناس ۴۴، کارشناس ارشد ۷۱، مدیر ۱۲۸. این یعنی سؤال درست «این رشته چقدر درآمد دارد؟» نیست، بلکه «چند سال طول می‌کشد تا در این رشته به سطح ارشد برسم؟» است.

۲. شهر

همان شغل با همان سطح ارشدیت، در تهران به‌طور معمول حدود ۱۷ درصد بالاتر از شهرهای کوچک است. این را روی ۱۱۶ جفت هم‌سطح اندازه گرفتیم: یک‌چهارم موارد کمتر از ۸ درصد اختلاف دارند و یک‌چهارم بیشتر از ۲۶ درصد. یعنی تهران گران‌تر است ولی نه آن‌قدر که تصور می‌شود — و اجارهٔ تهران این اختلاف را راحت می‌بلعد.

۳. مهارت، نه مدرک

بیشترین فاصله‌ها جایی است که مهارت قابل‌اثبات وجود دارد: برنامه‌نویسی، تحلیل داده، طراحی، فروش. در این حوزه‌ها نمونه‌کار جای مدرک را می‌گیرد و همین باعث می‌شود دو نفر با یک مدرک، دو برابر هم درآمد داشته باشند.

پایین‌ترین بخش جدول — بدون سانسور

صادق بودن یعنی این را هم بنویسیم. رشته‌هایی که کم‌ترین شروع کار را دارند:

ولی دو نکته را با هم بخوان: اولاً این عددها برای مسیر کارمندی است و امنیت شغلی بعضی از این رشته‌ها (مثل رشته‌های سلامت و آموزش) از خیلی از رشته‌های پردرآمدتر بیشتر است. ثانیاً اگر انگیزهٔ اصلی‌ات از یک رشته پول نیست، پایین بودن این عدد به‌تنهایی دلیل کنار گذاشتنش نیست.

این عددها از کجا آمده‌اند؟

از گزارش حقوق و دستمزد سال ۱۴۰۵ جاب‌ویژن — یک نظرسنجی سراسری از شاغلان که ۸۶ گروه شغلی را به تفکیک سطح ارشدیت و منطقهٔ جغرافیایی گزارش می‌کند.

کاری که ما اضافه کردیم این است: برای هر ۱۷۶ رشته، مسیرهای شغلی واقعی‌اش را نوشتیم و هر مسیر را به گروه شغلی متناظرش وصل کردیم. این نگاشت — که چه رشته‌ای به چه شغلی می‌رسد — کار خودمان است و در آن گزارش وجود ندارد.

قاعده‌ای که رعایت شد: هیچ عددی سرخود ساخته نشده. شغلی که در گزارش جاب‌ویژن نبود — مثل مطب شخصی، وکالت و دفتر اسناد رسمی — عددش از تعرفه‌های رسمی، گزارش‌های صنفی و جدول حقوق کارکنان دولت در ۱۴۰۵ آمده است.

سه نکتهٔ فنی که برای اعتماد به این عددها لازم است بدانی:

۱. عددها به‌روز شده‌اند. آن گزارش فروردین منتشر می‌شود و عددش عکسِ همان ماه است. تا امروز چند ماه گذشته و در اقتصاد ایران این یعنی عدد خام دیگر واقعی نیست. پس با نرخ رشد دستمزد به‌روزشان کرده‌ایم: کف بازه‌ها ۱۲ درصد و سقف‌ها ۲۲ درصد. چرا این دو عدد و نه نرخ تورم؟ چون خود گزارش نشان می‌دهد حقوق درخواستی در یک سال ۴۳ درصد رشد کرده، در حالی که تورم نقطه‌به‌نقطه نزدیک ۸۸ درصد بوده — دستمزد در ایران حدود نصف تورم رشد می‌کند و اگر عدد تورم را می‌زدیم، رقم بیش از واقع می‌شد.

همین به‌روزرسانی روی مسیرهای خویش‌فرما هم اعمال شده، چون درآمد آن‌ها سریع‌تر از حقوق کارمندی بالا می‌رود نه کندتر: تعرفهٔ ویزیت پزشک متخصص در بخش خصوصی از ۳۲۰ هزار تومان در ۱۴۰۴ به ۴۹۹ هزار تومان در ۱۴۰۵ رسید، یعنی ۵۶ درصد رشد در برابر ۴۳ درصد رشد حقوق. تنها استثنا مشاغل دولتی است: عددشان جدول حقوق کارکنان دولت ۱۴۰۵ است که یک رقم قانونی ثابت برای کل سال است و تا تصویب ترمیم تغییر نمی‌کند.

۲. برای بعضی شغل‌ها «سقف» معنای دیگری دارد. گزارش برای ۳۱ گروه شغلی از ۸۶ گروه، فقط سطح «فاقد ارشدیت» را ثبت کرده — یعنی نردبان ارشدیت ندارند. پرستاری، تدریس، مشاوره و روزنامه‌نگاری از این دسته‌اند. برای این‌ها «سقف مسیر» را از صدک ۷۵ همان شغل در خود گزارش گرفته‌ایم: یعنی «پردرآمدترین یک‌چهارم کسانی که این کار را می‌کنند»، نه «سطح مدیر».

۳. این «میانه» است، نه «سقف رؤیایی». نصف شاغلان آن شغل بالاتر از این عددند و نصف پایین‌تر. اگر جایی عددی دیدی که دو برابر این است، لزوماً دروغ نیست — احتمالاً صدک ۹۰ است، یعنی ده درصد بالای بازار.

چطور از این داده استفاده کنی

1. از رشته شروع کن، نه از عدد. در درآمد مشاغل و رشته‌ها رشته‌ات را انتخاب کن تا مسیرهای شغلی واقعی‌اش با عددِ هرکدام باز شود. همین بخش در معرفی رشته‌ها هم زیرِ «بازار کار» هر رشته آمده است.

1. به سقف نگاه نکن، به مسیر نگاه کن. بپرس «برای رسیدن به آن شغل با آن عدد، چه چیزی باید یاد بگیرم؟» اگر جوابش را نداری، آن سقف مال تو نیست.

1. درآمد را کنار چهار محور دیگر بگذار. روش ۵ محوری انتخاب رشته توضیح می‌دهد چرا تصمیم گرفتن فقط با یک معیار — حتی معیار درست — همان اشتباهی است که بیشترین پشیمانی را می‌سازد.

1. اول بدان چه رشته‌هایی اصلاً در دسترست هستند. تخمین رتبه کنکور بازهٔ رتبه‌ات را می‌دهد تا این فهرست واقعی شود.

جمع‌بندی

سه جمله‌ای که ارزش نگه‌داشتن دارند:

• میانهٔ شروع کار: ریاضی ۴۱، تجربی ۳۷، انسانی ۲۹ میلیون تومان.
• فاصلهٔ درآمد داخل یک رشته معمولاً چند برابر فاصلهٔ بین دو رشته است — پس شغل مهم‌تر از رشته است.
• برای مشاغل خویش‌فرما مثل پزشکی و وکالت، عدد یعنی سود کسب‌وکار نه حقوق ثابت — به سهم مالکیت، تعداد مراجع و شهر بستگی شدید دارد.

اگر می‌خواهی این را روی پروندهٔ خودت ببینی — با رتبه، شخصیت و شرایط زندگی‌ات کنار هم — صفحهٔ انتخاب رشته کنکور ۱۴۰۵ توضیح می‌دهد که این بررسی چطور انجام می‌شود.