کنکور تجربی ۱۴۰۵ نسبت به ۱۴۰۴ چقدر سخت‌تر شد؟

امسال هر ۱۵۵ سؤال دفترچهٔ اختصاصی تجربی را کنار ۱۵۵ سؤال تیر ۱۴۰۴ و ۱۵۵ سؤال اردیبهشت ۱۴۰۴ گذاشتیم، تک‌تکشان را خواندیم و ساختارشان را شمردیم. نتیجه در یک جمله:

کنکور تجربی امسال روی‌هم حدود ۳ تا ۴ درصد سخت‌تر از پارسال بود — ولی همین عدد کوچک، مهم‌ترین اتفاق را پنهان می‌کند.

اتفاق اصلی، جابه‌جایی داخلی است: زیست و فیزیک سخت‌تر شده‌اند و شیمی آسان‌تر. یعنی همان مجموع تقریباً ثابت، امسال بین درس‌ها جور دیگری تقسیم شده. و دقیقاً همین است که رتبه‌ها را جابه‌جا می‌کند، نه سخت‌تر شدنِ کلی آزمون.

جمع‌بندی درس‌به‌درس

زیست: پرفشار شد، نه غافلگیرکننده

سبک زیست عوض نشده — همان ترکیبی‌نویسی، همان «کدام مورد نادرست است»، همان چندموردی‌ها. چیزی که عوض شده چگالی کار در واحد زمان است. سه عامل:

• بلوک ژنتیک سنگین‌تر شد. سؤال ۱۱ دو صفت وابسته به X را با اجازهٔ کراسینگ‌اور ترکیب می‌کند و سؤال ۱۵ عملاً یک آمیزش دونسلی کامل می‌خواهد. هرکدام به‌تنهایی دو تا سه دقیقه وقت می‌گیرد — یعنی سهم زمانی چهار سؤال دیگر. ژنتیک تیر ۱۴۰۴ در یک دقیقه بسته می‌شد.
• سؤال شکل‌دار بیش از دو برابر شد (۴ به ۹): مقطع چشم، مقطع حلزون گوش، نوار قلب، شکل اسکلت، توالی دنا، نمودار سرعت آنزیم. سؤال شکل‌دار حدود دو برابر سؤال متنی وقت می‌برد.
• جزئیات ریزتر از حد معمول: رابط سفید زیر جسم پینه‌ای در مغز گوسفند، ترتیب توقف زنجیرهٔ انتقال الکترون، دقیقاً کدام واکنش گلیکولیز اولین ATP را می‌سازد.

زیست ۴۵ سؤال دارد و ۴۵ دقیقه. یعنی ۶۰ ثانیه برای هر سؤال، درحالی‌که میانگین طول سؤال‌ها امسال از ۳۹۷ به ۴۳۱ نویسه رسیده. آن ۷٪ متن اضافه، حدود دو دقیقه وقت خالص خواندن است که از جیب داوطلب می‌رود — و دو دقیقه در زیست یعنی دو تا سه سؤال بی‌پاسخ.

فیزیک: بیشترین جهش سختی

جالب اینکه متن فیزیک امسال کوتاه‌تر از تیر ۱۴۰۴ است. پس سختی از پرگویی نمی‌آید، از سه جای دیگر می‌آید:

• سؤال مفهومی سریع تقریباً حذف شد. تیر ۱۴۰۴ با یک سؤال حفظی محض شروع می‌شد و شش‌هفت سؤال کیفی زیر ۳۰ ثانیه داشت. امسال تعداد سؤال محاسباتی از ۱۷ به ۲۳ رسیده؛ یعنی شش «هدیهٔ زمانی» از دفترچه حذف شده.
• شروع دفترچه تله بود. سؤال‌های ۴۷ تا ۵۰ همگی سینماتیک چندمرحله‌ای‌اند. هیچ‌کدام بالاتر از توان یک داوطلب خوب نیست، ولی پشت‌سرهم بودنشان کشنده است: ۱۰ دقیقه از ۴۰ دقیقه رفته و فقط چهار سؤال جواب داده شده.
• اعداد بدقلق، بدون ماشین‌حساب. گرمای ویژهٔ ۴۱۸۷ و ۹۰۰ در یک سؤال کالریمتری، و میدانی که برحسب گاوس داده شده و جواب تعداد دور می‌خواهد — یعنی یک تبدیل واحد اضافه که اگر یادت برود، جواب اشتباهت دقیقاً یکی از گزینه‌هاست.

فیزیک امسال دانش بیشتری نمی‌خواست، دقت اجرایی و مدیریت زمان بیشتری می‌خواست.

شیمی: مهم‌ترین خبر این کنکور

شیمی هنوز درس آسانی نیست، ولی نسبت به هر دو نوبت پارسال آشکارا کوتاه آمده — و چون ضریبش ۹ است، این تنها تغییری است که می‌تواند رتبه‌ها را واقعاً جابه‌جا کند.

• سؤال سنگین محاسباتی از ۱۹ به ۱۳ رسید. چگالی عدد در هر سؤال هم ۱۲٪ افت کرده. یعنی در همان ۳۵ دقیقه، حدود شش سؤال از حالت «باید حساب کنم» به حالت «باید بدانم» منتقل شده‌اند.
• سؤال «هر گزینه یک مسئلهٔ جدا» کمیاب شد. تیر ۱۴۰۴ حدود پنج سؤال از این جنس داشت که داوطلب را مجبور می‌کرد چهار بار حساب کند؛ امسال عملاً دو تا.
• نادرست‌یاب تقریباً حذف شد. اردیبهشت ۱۴۰۴ هشت سؤال نادرست‌یاب داشت، امسال فقط یکی. سؤال نادرست‌یاب داوطلب را مجبور می‌کند هر چهار گزینه را بخواند حتی وقتی گزینهٔ اول را مطمئن است؛ حذفش چند دقیقه وقت آزاد می‌کند.
• در عوض سهم مفهومی خالص بالا رفت: برج تقطیر، لیکوپن و رادیکال، صابون سنتی، سیلیس و یخ، فرایند هابر. برای کسی که شیمی را مفهومی خوانده، اینها هشت نمرهٔ تقریباً رایگان بود.

ریاضی و زمین‌شناسی

ریاضی عملاً هم‌سطح تیر ۱۴۰۴ است: حجم متن یکسان، پوشش مباحث یکسان. تنها تفاوت معنادار این است که سؤال شکل‌دار از ۴ به ۸ رسیده، یعنی وزن هندسه و تحلیل نمودار بالا رفته. اگر پارسال ریاضی ۳۰ درصد می‌زدی، امسال هم تقریباً همان است.

زمین‌شناسی کمی سنگین‌تر شده: پنج سؤال شکل‌دار و سهم کمتر برای حفظیات یک‌خطی. با ضریب ۱ اثرش روی رتبه ناچیز است، ولی روی روحیهٔ انتهای جلسه بی‌اثر نیست.

سر همان رتبه، امسال چه درصدی می‌نشیند؟

اینجا جایی است که بیشتر داوطلب‌ها اشتباه می‌کنند. رتبه یک عدد نسبی است. اگر درسی برای همه سخت‌تر شود، رتبهٔ هیچ‌کس عوض نمی‌شود؛ فقط درصدی که به آن رتبه می‌رسد پایین می‌آید. پس جدول زیر پیش‌بینی افت داوطلب‌ها نیست، پیش‌بینی جابه‌جایی خط‌کش درصد است.

عدد راست در هر خانه، میانهٔ درصد واقعی همان بازهٔ رتبه در ۴۵۷ کارنامهٔ کامل تجربی پارسال است و عدد چپ، برآورد امسال:

سه چیزی که باید از این جدول برداشت کنی:

• هرچه رتبه بالاتر، جابه‌جایی بیشتر. رتبهٔ زیر ۳٬۰۰۰ حدود ۶ واحد زیست کمتر و ۷ واحد شیمی بیشتر می‌بیند؛ رتبهٔ بالای ۶۰٬۰۰۰ فقط حدود یک واحد. دلیلش ساده است: داوطلب ضعیف‌تر روی سؤال‌هایی که سخت‌تر شده‌اند از اول هم نمره‌ای نداشت که از دست بدهد.
• شیمی تنها ستون صعودی است. اگر امسال شیمی ۵۰ زده‌ای، با معیار پارسال حدود ۴۵ حساب می‌شود، نه ۵۰. کسی که خودش را با جدول‌های سال قبل می‌سنجد، شیمی‌اش را بیش از واقع برآورد می‌کند.
• تراز متناظر با هر رتبه تقریباً ثابت می‌ماند، چون تراز هر سال دوباره نرمال می‌شود. اگر می‌خواهی بدانی این سه عدد چه فرقی با هم دارند، تفاوت رتبه، تراز و درصد را بخوان.

هر ۱ درصد، چند رتبه می‌ارزد؟

روی همان ۴۵۷ کارنامهٔ کامل، رابطهٔ درصدها با تراز و بعد رابطهٔ تراز با رتبه را درآوردیم. اگر فقط در یک درس ۱ درصد بهتر بزنی و بقیه ثابت بماند، تقریباً این‌قدر جلو می‌روی:

یک نکتهٔ غیرمنتظره در همین جدول هست: ترتیب اثرگذاری دقیقاً ترتیب ضرایب نیست. ریاضی و فیزیک هر دو ضریب ۷ دارند، ولی هر ۱ درصد ریاضی بیشتر از هر ۱ درصد فیزیک رتبه می‌آورد. دلیلش پراکندگی است: درصدهای فیزیک در بین داوطلب‌ها خیلی پخش‌ترند تا ریاضی، و چون تراز بر پایهٔ فاصله از میانگین ساخته می‌شود، در درسی که همه به‌هم نزدیک‌ترند هر واحد درصد ارزش بیشتری دارد.

برندهٔ امسال کیست، بازنده کیست؟

مهم‌ترین اثر این کنکور روی رتبه از راه درصدها نمی‌آید، از راه قدرت تفکیک هر درس می‌آید. درسی که سخت‌تر می‌شود دامنهٔ درصدهایش باز می‌شود و بهتر بین داوطلب‌ها فرق می‌گذارد؛ درسی که آسان‌تر می‌شود همه را به سقف نزدیک می‌کند و تفکیکش را از دست می‌دهد.

• برنده: کسی که زیست و فیزیک را عمیق خوانده. زیست هم سخت‌تر شده و هم ضریب ۱۲ دارد؛ سخت‌تر شدنش یعنی فاصلهٔ کسی که مسلط است از بقیه بیشتر می‌شود. داوطلبی که پارسال با این پروفایل رتبهٔ ۵٬۰۰۰ می‌شد، امسال با همان تسلط رتبهٔ بهتری می‌گیرد.
• بازنده: کسی که روی شیمی حساب کرده بود. شیمی آسان‌تر یعنی خیلی‌ها به درصد خوب می‌رسند و مزیت کسی که شیمی را حرفه‌ای خوانده آب می‌رود. با ضریب ۹، این بزرگ‌ترین ضربهٔ نامرئی امسال است: درصدت از پارسال بالاتر است ولی رتبه‌ات بهتر نیست.

و یک نکتهٔ عملی: امسال بیش از هر سال، سرعت و مدیریت زمان بیشتر از عمق دانش تعیین‌کننده بود. سه دفترچه‌ای که هرکدام یک تنگنای زمانی متفاوت داشتند. داوطلبی که می‌گوید «بلد بودم ولی نرسیدم»، امسال احتمالاً راست می‌گوید.

این تحلیل چطور درآمد و کجا محدود است

متن هر ۶۲۰ سؤال (۱۴۰۵، تیر ۱۴۰۴، اردیبهشت ۱۴۰۴ و تیر ۱۴۰۲) مستقیماً از دفترچه‌ها استخراج و شمرده شد: حجم متن، تعداد سؤال محاسباتی، سؤال شکل‌دار، نادرست‌یاب و چندموردی. کنارش هر ۱۵۵ سؤال امسال یکی‌یکی خوانده و با معادلش در پارسال مقایسه شد.

سه چیز را باید در خواندن این اعداد در نظر داشت:

• روی دفترچهٔ امسال «نوبت» چاپ نشده. برای اینکه نتیجه به هیچ فرضی گره نخورد، هر مقایسه با هر دو نوبت ۱۴۰۴ جداگانه انجام شد و جهت نتیجه در هر پنج درس با هر دو مبنا یکی درآمد.
• درصدهای «پارسال» از ۴۵۷ کارنامهٔ کامل تجربی گرفته شده که نمونه‌ای از قبول‌شدگان است، نه از کل داوطلب‌ها. پس سطح مطلق اعداد کمی رو به بالا سوگیری دارد، هرچند نسبت‌ها و شیب رتبه به درصد معتبرند.
• درصد سختی هر درس برآورد کارشناسی بر پایهٔ ترکیب این سنجه‌ها و خواندن تک‌تک سؤال‌هاست، نه خروجی یک فرمول بسته. عدد نهایی را با بازهٔ حدود ۳ واحد در نظر بگیر.

اگر هنوز درصدهایت را حساب نکرده‌ای، اول دفترچه و کلید پاسخ‌ها را بگیر و با فرمول درست درصد بزن. و اگر می‌خواهی بدانی چرا اصلاً سؤال «سخت بود یا آسان؟» جواب ساده ندارد، این مقاله توضیحش داده است.